Tarnowski (z Tarnowa) Spycimir (Spytek) h. Leliwa (zm. 1352), łowczy krakowski, kasztelan sądecki i wiślicki, wojewoda krakowski, kasztelan krakowski, protoplasta Tarnowskich i Melsztyńskich.
Wg Jana Długosza T. pochodził z Nadrenii i po przybyciu do Polski albo wszedł do rodu rycerskiego, mającego w herbie półksiężyc z gwiazdą, albo sam przyniósł ten znak, który potem przyjęło miejscowe rycerstwo. Kwestia ta była rozważana w dziewiętnastowiecznej historiografii (F. Piekosiński, J. Ptaśnik, M. Friedberg) i nadal pozostaje nierozstrzygnięta. Natomiast Włodzimierz Dworzaczek, po przeprowadzeniu analizy pierwotnego stanu majątkowego T-ego, wysnuł wniosek, że T. był połączony genealogicznie z rodzimym kręgiem rycerskim, dziedziczącym w małopolskich wsiach: Piasek Wielki, Piasek Mały, Słupów i Gadawa, mającym prawo patronatu kościoła p. wezw. Wszystkich Świętych w Krakowie, ufundowanego przez Jakuba Bobolę h. Ogniwo, którego potomkowie przyjęli h. Leliwa. W XV w. współwłaścicielami tych dóbr byli Melsztyńscy i drobniejsze rycerstwo h. Leliwa, noszące przydomek Bobola. Dworzaczek sugerował, że ojcem T-ego był Jakub Spycimirowic, kaszt. wiślicki w r. 1295, a o matce sądzi się (J. Wroniszewski), że pochodziła z rodu Rawiczów i T. odziedziczył po niej Dębiany oraz połowę wsi Tarnów Wielki (drugą połowę tej wsi wykupił od Leonarda Dzierżykrajowica h. Rawicz).
Pierwszy raz w źródłach T., piszący się z Dębian, wystąpił 17 IV 1312 w Sączu, świadkując obok łowczego krakowskiego Tomisława z Mokrska w dokumencie księcia kujawskiego i krakowskiego Władysława Łokietka, nadającego klaryskom sądeckim komorę celną przy zamku w Rytrze nad Popradem. Za poparcie udzielone księciu podczas tłumienia buntu wójta Alberta w Krakowie, T. późną wiosną 1312 został łowczym krakowskim po Tomisławie z Mokrska, który otrzymał kaszt. sądecką. Z urzędem łowczego został wspomniany 18 XI t.r. w księdze miejskiej krakowskiej, dokonując transakcji w imieniu księcia. Pozostawał w otoczeniu Władysława Łokietka, świadkując w jego dokumentach: 10 I 1313 w Krakowie (bez godności łowczego), w potwierdzeniu przywileju księcia Leszka Czarnego dla biskupstwa lubuskiego, 25 I 1315 w Sandomierzu, oraz t.r. w dyplomie dla Floszy i jej synów. W r. 1316 w imieniu księcia zrezygnował w Krakowie z parceli położonej koło ratusza. Jako łowczy wystąpił t.r. w gronie dostojników świadkujących przy transakcji, dokonanej zapewne w obecności Władysława Łokietka, między Tomisławem z Mokrska a klasztorem klarysek w Krakowie. W książęcym zatwierdzeniu przywileju klasztoru joannitów w Zagościu, wystawionym 19 VI 1317, został wymieniony pierwszy raz jako kaszt. sądecki; również w tym przypadku urząd objął po Tomisławie z Mokrska, który awansował na woj. krakowskie. W dalszym ciągu świadkował w dokumentach księcia wystawionych w Krakowie: 13 VII, 15 VIII i 6 X t.r. oraz 21 V 1318. Po raz pierwszy z urzędem kaszt. wiślickiego wystąpił 24 VI 1319. Ponownie reprezentował księcia w Krakowie i w jego imieniu dokonywał różnych transakcji oraz wyboru rajców, których po stłumieniu buntu wójta Alberta wskazywał panujący. Dn. 13 I 1320 był świadkiem w akcie zwolnienia mieszczan sądeckich z ceł w Krakowie, w nagrodę za ich lojalność wobec księcia. Tuż przed koronacją Władysława Łokietka (20 I t.r.) postąpił na woj. krakowskie; świadczy to o jego przynależności do grona doradców księcia, tzw. grupy kombatantów z czasów jego walk o władzę (J. Kurtyka), do którego należeli też awansowani wówczas na kaszt. krakowską Nawój z Morawicy i na woj. sandomierskie Tomisław z Mokrska, brat Tomisława, Piotr Jelitko, ich powinowaci Jakub i Piotr Szyrzykowie z Fałkowa, Zbigniew ze Szczyrzyca oraz Jarosław Bogoria ze Skotnik.
Przez następne dziesięciolecie T. przebywał stale w otoczeniu Władysława Łokietka i jego żony Jadwigi. Reprezentował króla 1 VI 1320 w Krakowie, przeprowadzając w jego imieniu nadanie dla rzeźnika Witka, a 11 VI t.r. poświadczył dokonane przez królową zwolnienie mieszczan krakowskich z ceł w Sandomierzu i Nowym Mieście Korczynie. W czerwcu i lipcu uczestniczył w finalizowaniu porozumienia między królem polskim a królem węgierskim Karolem Robertem w sprawie jego małżeństwa z królewną Elżbietą Łokietkówną. Dn. 12 VII wystąpił w gronie asesorów podczas rozsądzania przez władcę sporu między opatem tynieckim Michałem a podkomorzym sandomierskim Jakubem ze Żmigrodu o dobra wokół zamku Golesz. W październiku 1320, podczas roków sądowych w Krakowie, świadkował przy zamianie dóbr między królem a Klemensem, opatem klasztoru w Sieciechowie, a 17 V 1321 był jednym ze świadków ufundowania przez parę królewską kaplicy p. wezw. św.św. Walentego i Jerzego w kolegiacie sandomierskiej. Z woj. sieradzkim Klemensem z Irządz towarzyszył władcy jesienią 1322 w spotkaniu z księciem brzeskim Bolesławem III w Trzebnicy i 14 X t.r. wystąpił w liście świadków dyplomu księcia dla tamtejszych cysterek. Prawdopodobnie uczestniczył w toczących się wówczas na Śląsku działaniach wojennych, w których od r. 1321 polskie posiłki walczyły w sojuszu z książętami wrocławskim Henrykiem VI, świdnickim Bernardem i brzeskim Bolesławem III przeciw księciu niemodlińskiemu Konradowi I, władającemu w Oleśnicy. Z polecenia króla mediował w styczniu 1323 między kupcami Nowego Sącza i Krakowa w sporze o opłaty celne, których nowosądeczanie nie chcieli płacić w Krakowie; t.r. wypracował kompromis wyraźnie korzystny dla Nowego Sącza. Od początku maja przebywał w Krakowie, gdzie król odbywał wielkie roki sądowe; 10 V świadkował w dokumencie Tomisława z Mokrska, zwalniającego mieszczan krakowskich z należnych mu opłat w komorach celnych Nowego Miasta Korczyna i Sandomierza, a 24 VI został wymieniony w gronie dostojników małopolskich w dokumencie opata tynieckiego Michała, bliskiego współpracownika Władysława Łokietka. Dn. 9 I 1324 w Olkuszu wystąpił jako świadek w dokumencie królewskiego nadania dla wójta nowosądeckiego Mikołaja. Podczas pobytu w Krakowie 9 III t.r. zawarł umowę z prepozytem miechowskim Bieńkiem o przejęcie dożywotnio klasztornej wsi Targowisko pod Krakowem; w zamian oddał Michałowice, odebrane przez Łokietka bożogrobcom za popieranie buntu wójta Alberta i przekazane T-emu w nagrodę za jego tłumienie. Być może wtedy lub w maju nadał T. młyn nad Rudawą klasztorowi Świętego Ducha w Krakowie. Wobec nieobecności króla opieczętował 19 IX w Krakowie dokument Sięgniewa z Płaszowa i Kózek h. Rawa dla klasztoru cystersów w Koprzywnicy. Ponownie jako świadek wystąpił 23 VI 1325 w królewskim dokumencie, wystawionym tamże, dla kanonika krakowskiego Wierzchosława i jego brata Jakuba, synów sędziego krakowskiego Wawrzyńca. W otoczeniu Władysława Łokietka pojawił się w Krakowie 29 IX 1326 oraz 6 II 1327, podczas zbliżania się do miasta wojsk króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Możliwe, że to właśnie wtedy, wobec czeskiego zagrożenia i ciężkiej choroby królewicza Kazimierza, doszło do pierwszych porozumień z Andegawenami w kwestii ewentualnego następstwa tronu (J. Wyrozumski); zapewne T. i inni związani z królem dostojnicy wsparli tę koncepcję dynastyczną i stali się zaczątkiem tzw. stronnictwa andegaweńskiego (Nowakowski, Kurtyka). Dn. 15 V 1327 świadkował T. w Krakowie w przywileju dla Nowego Sącza i pośrednio także dla kupców, przybywających tam m.in. z Węgier. Od króla otrzymał 21 V t.r. dokument zatwierdzający zamianę za dopłatą 80 grzywien wsi Dębiany na połowę Tarnowa Wielkiego, należącą do Leonarda Dzierżykrajowica. Jesienią przebywał w Krakowie, gdzie na jego prośbę bp krakowski Jan Grotowic zwolnił 1 X z dziesięciny na dwadzieścia lat wsie, mające powstać w lesie koło Tarnowa Wielkiego. Dn. 20 XII świadkował w dokumencie opata tynieckiego Michała, rozsądzającego spór o sołectwo w klasztornej wsi Prądnik. W nagrodę za wierną służbę uzyskał od króla 24 IV 1328 w Wiślicy nadanie Małego Tarnowa. Dn. 25 V t.r. w Krakowie był świadkiem potwierdzenia przez władcę majątków biskupów lubuskich na obszarze Król. Pol. W gronie rycerstwa mpol. wziął udział latem w najeździe na Mazowsze i zniszczeniu m. Płocka. Możliwe, że zimą 1329 uczestniczył w wyprawie królewskiej na ziemię chełmińską; hipotezę tę uprawdopodobnia fakt, że z wyższych urzędników przebywał wtedy w Krakowie tylko kaszt. krakowski Nawój z Morawicy. Dn. 30 V t.r. wystąpił T. w Krakowie jako mediator w sporze między Nowym Sączem a Krakowem; uzyskał zobowiązanie obu stron, że mieszczanie krakowscy będą wszystkie towary transportować na Węgry wyłącznie przez Nowy Sącz, a sądeccy kupcy do Torunia – przez Kraków. W otoczeniu króla przebywał w Krakowie 1 VII oraz 5 i 6 X, świadkując w wystawianych przez niego dokumentach. Od monarchy otrzymał 7 III 1330 zgodę na lokację miasta na gruncie wsi Tarnów Wielki. T.r. pojawił się też w liście świadków dyplomu królewskiego (bez daty dziennej).
Z powodu przygotowań do zbrojnej wyprawy przeciw Krzyżakom T. wziął udział w wiecu w Chęcinach, zwołanym zapewne ok. 3 VI 1330. Wszedł z innymi panami w skład sądu rozjemczego pod przewodnictwem arcybp. gnieźnieńskiego Janisława, który miał rozstrzygnąć spór o dziesięciny między bp. krakowskim Janem Grotowicem a królem; wyrok w tej sprawie zapadł 14 VI t.r., po wyjeździe króla i towarzyszących mu dostojników, którzy już poprzedniego dnia byli z pewnością w Krakowie (J. Bieniak, Kurtyka), wobec czego pieczęci T-ego i pozostałych możnych zostały do dokumentu przywieszone później. Na prośbę T-ego bp Jan Grotowic erygował 13 V 1331 kaplicę p. wezw. NMP na zamku w Tarnowie. Po Nawoju z Morawicy (zm. po 14 II t.r.) objął T. urząd kaszt. krakowskiego i na kolejnym wiecu w Chęcinach, zwołanym w związku z groźbą wznowienia walk z Krzyżakami, świadkował 26 V z tytułem kaszt. krakowskiego w dokumencie królewskiego potwierdzenia przywilejów książąt Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego dla klasztoru w Miechowie. Podczas najazdu Krzyżaków na Kujawy i Wielkopolskę w lecie t.r. przebywał przy królu, m.in. w Sandomierzu. Prawdopodobnie wziął udział 27 IX w bitwie z wojskami Zakonu pod Płowcami. Z królem i innymi najwyższymi urzędnikami mpol. pojawił się 11 XI w Krakowie. Świadkował w dokumencie monarchy, wystawionym tam 29 V 1332, przenoszącym na prawo niemieckie wszystkie wsie klasztoru miechowskiego leżące w ziemi krakowskiej. Zapewne uczestniczył w sierpniu t.r. w podjętej przez Łokietka próbie odbicia Kujaw z rąk Krzyżaków, zakończonej podpisaniem rozejmu, który miał obowiązywać do Zielonych Świątek w r. 1333. W Krakowie świadkował 31 X 1332 w dyplomie królewskiego nadania Piotrowi Pethow zwanego Węgrzynem wsi Samoklęski koło Żmigrodu w nagrodę za wojenną służbę. Najpewniej był przy królu w ostatnich miesiącach jego życia; został wymieniony na pierwszym miejscu listy najwyższych dostojników mpol. i kancelaryjnych, świadkujących 9 II 1333 w Krakowie w dokumencie króla dla plebana gorzyckiego Arnolda. Wg Rocznika Traski był 2 III t.r. z archidiakonem krakowskim Jarosławem Bogorią przy zgonie władcy. Obaj zwrócili się do króla z prośbą, aby polecił panom Król. Pol. swego syna Kazimierza jako następcę tronu. Obecność T-ego przy królu w chwili jego śmierci świadczy o jego wysokiej pozycji w gronie królewskich doradców.
Wiadomo, że 4 IV 1333 przebywał T. w Krakowie. Prawdopodobnie wziął udział 25 IV t.r. w koronacji królewicza Kazimierza. Gdy z powodu konfliktu nowego króla z matką o koronację żony Kazimierza, Anny (Aldony), królowa wdowa została odesłana na Sądecczyznę, w jej otoczeniu pojawili się wkrótce wysocy dostojnicy, przede wszystkim T. oraz kanclerz krakowski Zbigniew ze Szczyrzyca. Podczas październikowych roków sądowych w Krakowie T. świadkował 4 X w dwóch dokumentach króla potwierdzających przywileje jego ojca, nadane mieszczaninowi sądeckiemu Pertmanowi i opactwu cystersów w Szczyrzycu. Na początku r. 1334 ponownie przebywał w Krakowie, gdzie uczestniczył w zakończeniu sporu bp. krakowskiego Jana Grotowica z krakowskim klasztorem klarysek o dziesięciny, w który zaangażowali się także król ze swą matką. Pierwsze miesiące t.r. spędził głównie w stolicy, w królewskim otoczeniu, gdzie zapewne toczyły się narady związane z koniecznością rozwiązania konfliktu z zakonem krzyżackim wobec upływającego terminu rozejmu. Wspólnie z woj. sandomierskim Mszczujem, woj. krakowskim Mikołajem Bogorią, kaszt. sandomierskim Sądem, podkomorzym krakowskim Krzywosądem, woj. poznańskim Mikołajem i kaszt. poznańskim Jarosławem wystawił 15 V dokument przedłużający rozejm, stając się tym samym jednym z jego gwarantów. Był u boku króla w czerwcu w Sandomierzu, świadkując w jego nadaniach dla Bartłomieja, mieszczanina sandomierskiego, i dla bachmistrza Hankona. W październiku pojawił się w Krakowie na wielkich rokach sądowych i zasiadał w królewskim trybunale 9 i 12 X przynajmniej w czterech sprawach, m.in. dotyczących sprzedaży opatowi mogilskiemu sołectwa w Prandocinie, w potwierdzeniu przez króla Kazimierza przywileju dla Żydów, ogłoszonego przez księcia Bolesława Pobożnego w r. 1264, oraz w zwolnieniu mieszczan wielickich z cła na rzece Skawinie. Dn. 10 VI 1335 świadkował w dokumencie króla określającym prawa i wolności nowo lokowanego miasta koło Krakowa (zapewne Nowego Miasta na terenie Okołu) oraz w dokumencie nadania części młyna nad Rudawą Bieniaszowi, synowi nieżyjącego już Mikołaja konstruktora (najpewniej maszyn wojskowych), który położył wielkie zasługi w służbie Władysława Łokietka.
W sierpniu 1335 w Trenczynie T. wziął udział w spotkaniu delegacji polskiej z przedstawicielami króla czeskiego Jana Luksemburskiego, w sprawie jego pretensji do polskiego tronu. Strona polska wystawiła wówczas dokument, w którym zobowiązała się w imieniu króla Kazimierza zrzec się pretensji do zwierzchności nad śląskimi księstwami w zamian za ustąpienie króla czeskiego i jego syna Karola z roszczeń do polskiej korony; decyzja ta, podjęta wbrew instrukcjom królewskim, a pod naciskiem króla Karola Roberta, została odrzucona przez polskiego monarchę. Na przełomie października i listopada t.r. udał się T. z królem Kazimierzem na Węgry do Wyszehradu, gdzie podczas spotkania z przedstawicielami zakonu krzyżackiego władcy Czech i Węgier mieli ogłosić wyrok w sporze polsko-krzyżackim. W przygotowanym przez Krzyżaków formularzu dokumentów pokojowych, T. został wymieniony jako jeden z gwarantów zawartych porozumień. Na tym spotkaniu wróciła też sprawa czeskich roszczeń do polskiej korony. T. był jednym z poręczycieli królewskiego zobowiązania do zapłacenia Janowi Luksemburskiemu 20 tys. kop gr praskich, w zamian za zrzeczenie się przez niego pretensji do polskiego tronu; powstało kilka egzemplarzy tego dokumentu z różnymi datami. Jeszcze t.r. spotkał się T. w Krakowie z królową wdową Jadwigą, zainteresowaną bieżącą polityką, i był świadkiem w wystawionym przez nią dokumencie (bez daty dziennej). W styczniu 1336 przebywał z królem w Krakowie, gdzie 9 I świadkował w nadaniu dla Mikołaja Wierzynka, wójta Wieliczki. Na początku lutego t.r. udał się ze Zbigniewem ze Szczyrzyca na spotkanie z królową wdową do Nowego Sącza, gdzie 3 II obaj wystąpili w liście świadków wystawionego przez nią dokumentu lokacji na prawie magdeburskim Kamionki Wielkiej, której zasadźcą został Mikołaj, wójt Nowego Sącza. Dn. 15 V w Krakowie T. świadkował w królewskim dokumencie dla mieszkańców wsi w pow. sandomierskim lokowanych na prawie niemieckim, a 11 VI został wymieniony w liście świadków potwierdzenia przywilejów klasztoru mogilskiego. Był obecny 27 VII przy wystawieniu przez królową Jadwigę dokumentu dla podkoniego krakowskiego Giedka z Giedczyc w Krakowie lub raczej w Nowym Sączu, gdzie oczekiwano powrotu króla z wojny, w której wspomógł królów Czech i Węgier przeciw Habsburgom i Wittelsbachom. T. świadkował też 9 X w pierwszym dokumencie wystawionym przez monarchę w Sandomierzu, po powrocie z tej wyprawy, gwarantującym niektóre prawa i przywileje m. Krakowa. W r. 1337 ponownie spotkał się z królową Jadwigą w Nowym Sączu, gdzie świadkował w przywileju (bez daty dziennej) dla mieszczan sądeckich, zwalniającym ich z ceł w Sandomierzu. Przy królu został odnotowany 24 VI t.r. w Wiślicy, a następnie 10 X w Krakowie, gdzie znalazł się w liście świadków królewskiego nadania dla wójta sandomierskiego Marka. Ponownie w otoczeniu władcy pojawił się podczas spotkania króla z Karolem Robertem pod koniec t.r. i w czasie przygotowań do wysłania skargi na zakon krzyżacki do papieża Benedykta XII do Awinionu. Uczestniczył z innymi czołowymi dostojnikami 6 I 1338 w Krakowie w wielkich rokach królewskich, podczas których monarcha rozstrzygnął spór między celnikiem i żupnikiem Świętkiem a mieszczanami krakowskimi o pobór cła w komorze w Rytrze, którego mieszczanie nie chcieli płacić; król, uznawszy rację poborcy Świętka, zgodził się jednak zwolnić krakowian z opłat. Wg Długosza T. z innymi dostojnikami wziął udział t.r. w spotkaniu Kazimierza Wielkiego z Karolem Robertem w Wyszehradzie, w celu ustalenia zasad dziedziczenia polskiego tronu oraz polskiej ekspansji na Rusi; najnowsza literatura (S. Szczur) kwestionuje jednak takie wydarzenie. W otoczeniu monarchy T. pojawił się ponownie 29 I 1339, świadkując w poświadczeniu kupna wójtostwa wielickiego przez Mikołaja Wierzynka. Podczas wielkich roków sądowych 8 V t.r. w Krakowie ofiarował miastu dom murowany z przeznaczeniem na szpital. Prawdopodobnie w 1. poł. t.r. znalazł się ponownie w Starym Sączu, gdzie wystąpił w liście świadków dyplomu królowej Jadwigi, lokującej wieś Jakubkowice (obecnie Łososina Dolna); było to zapewne ostatnie jego spotkanie z królową, która jesienią zmarła.
Jako świadek wystąpił T. w królewskich dokumentach: 25 X 1339 w Sandomierzu i 6 XII t.r. w sprawie przeniesienia na prawo niemieckie wsi należących do dziedziców Stępocic, 5 II 1340 dotyczącym fundacji kaplicy NMP w katedrze krakowskiej i 15 V t.r. w kontrakcie z Hankiem z Nowego Sącza na lokację m. Grybowa. Nie wiadomo, czy w czerwcu wziął udział w wyprawie na Ruś; w otoczeniu króla pojawił się dopiero 25 X, następnie 1 i 2 XI oraz ponownie 6 V 1341 w Wiślicy i 30 V t.r. Zapewne uczestniczył na przełomie września i października w ślubie Kazimierza Wielkiego z Adelajdą Heską w Poznaniu, choć w źródłach pojawił się dopiero 14 XI, świadkując w Krakowie w dyplomie wyznaczenia przez króla oprawy swej małżonce na ziemi sandomierskiej, oraz 25 I 1342, w nadaniu wójtostwa w Lublinie mieszczaninowi z Moguncji. Dn. 24 III t.r. na zamku w Tarnowie zawarł kontrakt na lokację wsi we własnych dobrach. Na dworze monarszym został odnotowany 18 V w gronie świadków w dokumencie lokacji wsi Borówna. Zapewne udał się z królem w lipcu na Węgry, dla udziału w egzekwiach po śmierci króla Karola Roberta. Jesienią przebywał w Krakowie, świadkując 10 X w królewskim dyplomie dla arcybiskupa gnieźnieńskiego i 13 X w gronie dostojników w dokumencie porządkującym i zatwierdzającym niektóre prawa m. Krakowa. Jako kaszt. krakowski, posiadający w ramach swego uposażenia klucz myślenicki, wziął udział 11 XI w lokacji Myślenic, którą mieli realizować dwaj mieszczanie wieliccy; w Myślenicach zachował niektóre dochody z czynszów oraz prawo sądzenia mieszkańców, a sołtysi mieli na wojnę ruszać w jego chorągwi. Dn. 17 III 1343 T. i Adam z Książa jako byli kasztelani wiśliccy potwierdzili, że mieszczanie sandomierscy zostali zwolnieni z płacenia ceł i taki wyrok w ich sporze z kaszt. wiślickim Andrzejem Tęczyńskim zatwierdził król w Krakowie. Będąc jednym z najbliższych współpracowników Kazimierza Wielkiego, zapewne był T. obecny podczas wizyty t.r. w Krakowie margrabiego morawskiego Karola Luksemburskiego. Może towarzyszył też władcy 1 VI w Namysłowie oraz Kaliszu, gdzie 8 VII doszło do podpisania pokoju z zakonem krzyżackim; był jednym z dostojników mpol., którzy osobnym dokumentem, wystawionym w Krakowie 15 VII, gwarantowali Krzyżakom przestrzeganie postanowień pokojowych. Możliwe, że jesienią uczestniczył z królem w działaniach wojennych na Śląsku, zakończonych przyłączeniem Wschowy do Król. Pol. Dn. 14 XI w Krakowie zasiadał w komisji powołanej przez króla i arcybp. gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię w celu wytypowania wsi w ziemi bieckiej, przeznaczonych do płacenia dziesięcin z nowizn w sporze między bp. krakowskim Janem Grotowicem a kolegiatą św. Floriana na przedmieściu krakowskim (obecnie Kleparz). Przebywał przy królu 15 II 1344, gdy został wydany dokument określający przebieg dróg handlowych kupców krakowskich z Torunia na Ruś i na Węgry, oraz 12 V t.r., gdy świadkował w dokumencie monarchy i otrzymał potwierdzenie własności swoich majątków w kluczu tarnowskim. Ponownie w Krakowie pojawił się na jesiennych rokach sądowych i świadkował 6 X w królewskim potwierdzeniu dokumentu lokacyjnego Nowego Sącza. Nie wiadomo, czy w 1. poł. r. 1345 wziął udział w wojnie polsko-czeskiej o część księstw śląskich; u boku monarchy wystąpił dopiero 9 V t.r. Możliwe, że uczestniczył w lecie w kontynuacji wojny z Czechami na terenie księstwa raciborskiego i następnie w obronie Krakowa, a po odparciu oddziałów czeskich, w uroczystościach zaślubin Kunegundy, córki Kazimierza Wielkiego z synem cesarza Ludwika Wittelsbacha (25 VII). Jego nieobecność przy monarsze w sierpniu może świadczyć o realizowaniu przez niego działań dyplomatycznych, zakończonych 6 IX zawarciem rozejmu z Janem Luksemburskim. W Krakowie przy królu pojawił się w październiku i ponownie 2 II 1346 w Sandomierzu, kiedy monarcha lokował wieś Witkowice. Być może uczestniczył w marcu t.r. w wiecu ogólnopolskim w Wiślicy, ale w otoczeniu króla wystąpił dopiero 30 XII 1347, a następnie 15 VIII 1349 w Krakowie; zmniejszenie jego aktywności mogło być spowodowane wiekiem lub stopniową utratą znaczenia w królewskiej radzie, co jednak nie oznaczało utraty monarszej łaski. Dn. 10 II 1350 znalazł się w gronie świadków królewskiej lokacji wsi Borek, a w maju t.r. wziął udział w wiecu w Sulejowie, gdzie 18 V i 19 V świadkował w dokumentach władcy. W sierpniu był z królem na Rusi i 11 VIII we Lwowie, za wierną służbę, otrzymał przywilej na wydobywanie w swoich dobrach złota, srebra oraz innych metali.
T. był twórcą fundamentów majątkowych rodzin Tarnowskich i Melsztyńskich. Najstarsze jego dobra były zlokalizowane w ziemi sandomierskiej koło Wiślicy; składały się na nie wsie Dębiany (od r. 1312), Piasek Wielki i Mały, Gadawa i Zagajów. Na początku l. trzydziestych używał pieczęci z inskrypcją «de Arena», dóbr, z którymi związane było prawo patronatu kościoła p. wezw. Wszystkich Świętych w Krakowie. Przed r. 1331 kupił wieś Sukmanie koło Wojnicza. Między l. 1319 a 1321, m.in. przez zamianę, nabył od klasztoru benedyktynek w Staniątkach wsie Poręba i Okocim nad rzeką Uszew; kupił też w tym czasie wsie Jasień i Wola Pomianowa oraz założył wieś Brzezowiec; w r. 1344 zajął się zagospodarowaniem tych dóbr. Od r. 1327 rozpoczął budowę jednego z najważniejszych kluczy majątkowych, skupionego wokół późniejszego m. Tarnowa. T.r. król nadał mu Mały Tarnów, zwany Tarnowcem, który przylegał do Tarnowa Wielkiego, przenosząc go z prawa polskiego na średzkie. W marcu 1330 Władysław Łokietek udzielił mu zgody na lokowanie miasta na prawie magdeburskim na gruncie wsi Tarnów Wielki. W tym czasie T. zbudował zamek na wzgórzu św. Marcina w Tarnowcu, który stał się jego pierwszą możnowładczą siedzibą. Poszerzając dobra tarnowskie zamienił 17 VII 1331 z Leonardem Dzierżykrajowicem wieś Sukmanie na Skrzyszów, a od r. 1333 rozpoczął lokowanie nowych wsi, m.in. 24 III 1342 w lesie Keiserwald (Kezeyrswald, potem Kieyden). Dn. 12 V 1344 król Kazimierz Wielki potwierdził posiadanie przez niego m. Tarnowa oraz wsi: Skrzyszów, Łękawica, Szynwałd zwany Mnich, Podgrodzie, Keiserwald i pobliskich Kobylnik, Tarnowca i Żabna nad Dunajcem, a także leżących na jednym gruncie Pomianowej Woli, Brzezowca, Jasienia oraz Okocimia i Poręby (obecnie Poręba Spytkowska); w centrum tych dóbr lokowano po r. 1344 m. Brzesko. Oprócz tego T. trzymał wsie Porębę Elbrandową (obecnie Poręba Mała) w ziemi sądeckiej, a także Przesławice (pow. proszowicki), które z dopłatą 160 grzywien zamienił 30 XII 1347 z Charzem (Łazarzem) oraz jego synami, Jakubem i Piotrem, na dobra: Charzewice, Gwoździec, Zawada (obecnie Zawada Lanckorońska), Gruszki (obecnie Podbrzeże) i Grodziska; utworzono w ten sposób trzeci kompleks majątkowy, którego centrum stanowił zamek Melsztyn, usytuowany na wzgórzu we wsi Charzewice nad Dunajcem. T. posiadał również młyn nad Rudawą, koło cmentarza żydowskiego pod Krakowem, który w r. 1324 nadał klasztorowi Świętego Ducha. Była to zapewne część jego włości poza murami m. Krakowa. Prawdopodobnie zbudował tam murowaną rezydencję, wykorzystując do tego gródek, wzniesiony jeszcze przez księcia Konrada Mazowieckiego; na początku XV w. wnuczka T-ego, Jadwiga Melsztyńska, miała tam dom i młyn. T. posiadał też dwie kamienice w Krakowie: usytuowaną przy ul. Szpitalnej obok murów miejskich, którą sam wystawił, oraz skonfiskowaną wójtowi Henrykowi za współorganizowanie buntu wójta Alberta, którą otrzymał 7 I 1334 od króla Kazimierza Wielkiego jako zadośćuczynienie kosztów poniesionych w wojnie z Krzyżakami. Nie wiadomo, czy T., czy dopiero jego synowie otrzymali zapisy na żupach solnych w wysokości 1 kopy gr tygodniowo, które zostały unieważnione w ordynacji żup wielicko-bocheńskich Kazimierza Wielkiego. T. zmarł 27 III 1352 (wg informacji naniesionej przez pisarza na piętnastowiecznym odpisie dokumentu Kazimierza Wielkiego z r. 1346); przekazana przez Tadeusza Czackiego treść rzekomego listu bp. lutomyskiego Jana z r. 1357 o poselstwie T-ego do cesarza Karola IV, którego miał obrazić, nie jest wiarygodna.
Zapewne ok. r. 1310 poślubił T. nieznaną z imienia córkę prawdopodobnie sędziego i kaszt. krakowskiego Pakosława z Mstyczowa h. Lis (zob.). Z tego małżeństwa pochodzili synowie: Pakosław, który 18 X 1330 otrzymał papieską ekspektatywę na kanonię krakowską, a w r. 1332 na wrocławską, i Nieustęp, który 12 I 1346, na skutek supliki króla Kazimierza Wielkiego, także otrzymał ekspektatywę na kanonię krakowską i 14 IX t.r. również na wrocławską. Z pewnością żoną T-ego (drugą, wg B. Śliwińskiego) była Stanisława, najpewniej córka Piotra z Bogorii, woj. krakowskiego, oraz siostra arcybp. gnieźnieńskiego Jarosława z Bogorii i Skotnik (zob.), woj. sandomierskiego Wojciecha ze Żmigrodu i woj. krakowskiego Mikołaja z Bogorii (zm. 1338, zob.). T. otrzymał z żoną Stanisławą 17 VI 1325 od papieża Jana XXII przywilej utrzymywania w swym domu spowiednika z uprawnieniami do absolucji kar zastrzeżonych dla Stolicy Apostolskiej. Z tego małżeństwa miał synów Wojciecha, który także realizował karierę kościelną i był w źródłach określany jako krewny arcybp. Jarosława Bogorii, oraz zapewne Jana Melsztyńskiego (zm. 1380 lub 1381, zob.) i Rafała (zm. 1372 lub 1373, zob.). Córką T-ego była Czuchna, wydana za śląskiego rycerza Mirzana z Parchowic. Odrzucić należy hipotezę o istnieniu syna T-ego o imieniu Jarosław (B. Śliwiński), ponieważ chodziło o zepsutą lekcję imienia Pakosław.
Jan z Czarnkowa podkreślał, że w pierwszych latach panowania Kazimierza Wielkiego T. i kanclerz krakowski Zbigniew ze Szczyrzyca odgrywali dużą rolę w kreowaniu polityki młodego władcy; podtrzymywali oni interesy węgierskie na polskim dworze, za co byli przez Węgrów wynagradzani pieniędzmi i dobrami ziemskimi.
W serialach telewizyjnych „Kazimierz Wielki” (1975, reż. E. i C. Petelscy) rolę T-ego (jako Spytka z Melsztyna) zagrał Bruno O’Ya, a w „Koronie królów” (2018, reż. W. Pacyna i in.) – Sławomir Orzechowski.
PSB (Mokrski Tomisław); Słown. hist. geogr. ziem pol., V cz. 1 (Brzezowka, Charzewice), cz. 2 (Grodziska, Gwoździec, Jasień), cz. 4 (Melsztyn); Urzędnicy, IV/1; – Baliński M., Spytko z Melsztyna i ród jego, „Bibl. Warsz.” 1844 t. 3 s. 271–9; Bieniak J., Rozmaitość kryteriów badawczych w polskiej genealogii średniowiecznej, w: Genealogia, Tor. 1982 s. 147–8; tenże, Wielkopolska, Kujawy, ziemie łęczycka i sieradzka wobec procesu zjednoczenia państwowego 1300–1306, Tor. 1969; Brzesko. Dzieje miasta i regionu, Brzesko 2006 s. 94–108, 151–2; Bubczyk R., Kariera rodziny Kurozwęckich w XIV w. Studium z dziejów powiązań polskiej elity politycznej z Andegawenami, W. 2002; Dąbrowski J., Dzieje polityczne Śląska do roku 1400, Kr. 1932 s. 359; tenże, Elżbieta Łokietkówna 1305–1380, Kr. 1914; tenże, Ostatnie lata Ludwika Wielkiego 1370–1382, Kr. 1918; Długopolski E., Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wr. 1950; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego wiek XIV–XV, W. 1971; Gawęda S., Możnowładztwo małopolskie w XIV i w pierwszej połowie XV wieku, Kr. 1966; Gzella J., Małopolska elita władzy w okresie rządów Ludwika Węgierskiego w Polsce w latach 1370–1382, Tor. 1994 s. 60–1, 97–8; Kaczmarczyk Z., Monarchia Kazimierza Wielkiego. Organizacja państwa, P. 1939 I 111–12, 142–5, 214–15, 293; Kołodziejski S., Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kr. 1994 s. 76–7; Krasnowolski B., Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze ziemi krakowskiej w XIII i XIV wieku, Kr. 2004; Kurtyka, Tęczyńscy; Kurtyka J., Kariera wojewody krakowskiego Andrzeja z Tęczyna na tle rywalizacji stronnictw za panowania Kazimierza Wielkiego, w: Cracovia, Polonia, Europa, studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Red. W. Bukowski i in., Kr. 1995 s. 255–92; tenże, Odrodzone Królestwo. Monarchia Kazimierza Wielkiego i Władysława Łokietka w świetle nowszych badań, Kr. 2001 s. 40, 92–3, 97, 103; tenże, Die kleinpolnischen Grossen im 13.–14. Jahrhundert. Konitinuität und Neubegin am Beispiel des Krakauer Kastellans Żegota und seines Familienkreises, w: Studien zum Adel im mittelalterlichen Polen, Hrsg. E. Mühle, Wiesbaden 2012; Laberschek J., Melsztyński klucz majątkowy od połowy XIV do połowy XVI wieku, w: Fontes et historia, P. 2007 s. 117–43; tenże, Posiadłości Leliwitów Melsztyńskich w Krakowie, w: Miasta, ludzie, instytucje, znaki. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesor Bożenie Wyrozumskiej w 75. rocznicę urodzin, Red. Z. Piech, Kr. 2009 s. 235–9; tenże, Rola rzeki Rudawy w gospodarce średniowiecznego Krakowa. Próba syntezy, w: Memoria Viva. Studia poświęcone Izabeli Skierskiej (1967–2014), W.–P. 2015 s. 333–4; tenże, Uzupełnienia do genealogii Melsztyńskich h. Leliwa, „Średniowiecze Pol. i Powszechne” T. 2 (6): 2010 s. 180–90; Marciniak-Kajzer A., Fundacje architektoniczne małopolskich Leliwitów, Ł. 2001; taż, Zamek Melsztyn i jego wieże. Die Burg von Melsztyn und ihre Türme, „Archaeologia Historica Polona” T. 12: 2002 s. 81–90; Marsina R., Trenčianska dohoda z Augusta 1335 a jej usudy, „Historicki Sbornik” T. 9: 1999 s. 50–7; Marzec A., Die Amtsträgerelite im Königreich Polen unter Władysław Ellenlang und Kasimir der Grossen (1305–1370), w: Studien zum Adel im mittelalterlichen Polen, Hrsg. E. Mühle, Wiesbaden 2012; tenże, Centrum i peryferie władzy. Zróżnicowanie politycznego znaczenia Małopolan w monarchii Kazimierza Wielkiego. Zarys problematyki, w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy, Red. R. Skowron, Kr. 2003 s. 23–46; tenże, Domina terrae Sandecensis – Rola polityczna królowej Jadwigi Łokietkowej w kontekście jej związków z dostojnikami małopolskimi (1305–1339), „Kwart. Hist.” R. 107: 2000 s. 3–23; tenże, Elita wobec władcy i władca wobec elity w Królestwie Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, w: Monarchia w średniowieczu, władza nad ludźmi, władza nad terytorium. Studia ofiarowane Profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi, Red. J. Pysiak i in., W.–Kr. 2002 s. 139–68; tenże, Rada królewska w monarchii Kazimierza Wielkiego, w: Narodziny Rzeczypospolitej. Studia z dziejów średniowiecza i czasów wczesnonowożytnych, Red. W. Bukowski, T. Jurek, Kr. 2012 II 803–30; tenże, Sapientior inter proceres Poloniae. Kariera polityczna Janusza Suchywilka herbu Grzymała (1336–1374), w: Polska i jej sąsiedzi w późnym średniowieczu, Red. K. Ożóg, S. Szczur, Kr. 2000 s. 21; tenże, Urzędnicy małopolscy w otoczeniu Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego (1305–1370), Kr. 2006; tenże, Władysław Łokietek i małopolska elita władzy, w: Lipnica Murowana. Gród króla Władysława Łokietka, Red. J. Smołucha, Kr. 2007 s. 125–38; Moskal K., Leliwici z Melsztyna i ich zamki, Nowy Sącz 2007; Nowakowski T., Polityka północna Polski w latach 1356–1364 na tle jej sytuacji wewnętrznej, „Akad. Techn. Roln. w Bydgoszczy. Zesz. Nauk. Nauki Społ.” T. 10: 1980 s. 81; Piekosiński, Rycerstwo, I–III; Piekosiński F., Rycerstwo małopolskie w dobie piastowskiej 1200–1366, Kr. 1901 s. CLXXVI–CXCIV, 268, 324; Rutkowska-Płachcińska A., Sądecczyzna w XIII i XIV wieku. Przemiany gospodarcze i społeczne, Wr. 1961 s. 167; Sandozówna M., Melsztyn i jego okolice, „Bibl. Macierzy Pol.” 1911 nr 61 s. 20–3; Smoleński M., Melsztyn. O zamku i jego panach, o kościele i plebanach, z dodatkiem o Domosławicach, Kr. 1888 s. 31–7; Sobczyński W., Z dziejów religijności w dawnej Polsce. Kaplica zamkowa i kościół parafialny w Melsztynie w wiekach XIV–XVIII, „Tarnowskie Studia Teolog.” T. 24: 2005 s. 91–8; Starzyński M., Krakowska rada miejska w średniowieczu, Kr. 2010; tenże, Das Mittelalterliche Krakau. Der Stadt im Herschaftsgefüge der polnischen Metropole, Köln–Weimar–Wien 2015; Śliwiński B., O pochodzeniu kasztelana krakowskiego Spycimira z Tarnowa w świetle najnowszych badań nad genealogią jego rodziny, w: Venerabiles, nobiles et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej, Red. A. Radzimiński i in., Tor. 1997 s. 271–80; Tęgowski J., Krąg rodzinny Jarosława Bogorii, w: Genealogia. Polska elita polityczna w wiekach średnich na tle porównawczym, Red. J. Wroniszewski, Tor. 1993 s. 123–37; Turkawski M., Spytko z Melsztyna wojewoda krakowski, założyciel Sambora, Lw. 1876; Wróblewski S., Rycerstwo ziemi sądeckiej w średniowieczu, Kr. 2016; Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wr. 1982; Zarewicz L., Leliwita Spicimir, kasztelan krakowski, praojciec Melsztyńskich i Tarnowskich (1312–1352) oraz monografia Melsztyna, Kr. 1890; – Akta grodz. i ziem., V nr 1–2, VII nr 6; Arch. Sanguszków, II nr 6, 9–14, 16–18, V nr 2; Bull. Pol., I, II; Cod. Pol., I, III; Cod. Sil., V; Długosz, Annales, IX; Dokumenty polskie z archiwów dawnego Królestwa Węgier, Wyd. S. Sroka, Kr. 1998 I; Kod. katedry. krak., I, II; Kod. m. Kr., I, II; Kod. mogilski; Kod. Mpol., I–III; Kod. Tyniecki; Kod Wpol., II, III; Maleczyński K., Kilkanaście niedrukowanych dokumentów Władysława Łokietka z lat 1296–1329, „Studia Źródłozn.” T. 6: 1961 s. 147–8; Mon. Pol. Hist., II (Kronika Jana z Czarnkowa); Mon. Pol. Vat., III; Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa, Wyd. K. Estreicher, Kr. 1936 s. 2–3; Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza, Wr. 1989 II; Starod. prawa pol. pomn., I 223; Zbiór dok. katedry i diec. krak., I 38; Zbiór dok. mpol., I 20, 32, 36–7, 49, 51, IV 903–4, 907, 909, 913, 924, 930.
Andrzej Marzec